ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠ. ΤΣΙΩΛΗΣ: Το Πετρήλο τών Αγράφων κατά την Τουρκοκρατία βάσει οθωμανικών εγγράφων και χειρόγραφων πηγών

Με το να υπηρετεί το πρώτο εξάμηνο αυτού του έτους ως αγροτικός γιατρός ο γιος μου στο Κνίσοβο, τη σημερινή Αργιθέα, και στο Ανθηρό, έδρα τού Δήμου Αργιθέας, επισκέφτηκα αρκετές φορές αυτή την ορεινή περιοχή τής Θεσσαλίας με το σπάνιο φυσικό κάλλος. Τώρα, χαρίζοντάς μου το βιβλίο του «Το Πετρήλο τών Αγράφων κατά την Τουρκοκρατία», έρχεται ο συνάδελφος οδοντίατρος και αγαπητός μου Κωνσταντίνος Σπ. Τσιώλης να με δέσει με αυτό τον τόπο ακόμη πιο βέβαια με τον επίμοχθο έρωτά του, εκείνον που μόνο όσοι έχουν κάνει έρευνα συναισθάνονται.

Τα Άγραφα, που είναι τμήμα τής οροσειράς της Πίνδου, κατά την κάθοδο στην ελληνική χερσόνησο σλαβικών και αλβανικών φύλων, αλλά και την πρώτη περίοδο της οθωμανικής κατοχής δέχθηκαν μεγάλο αριθμό χριστιανών, που πήραν τα βουνά, για να διασφαλίσουν καλύτερους όρους διαβίωσης: «Η αποκλειστική χρήση της ελληνικής γλώσσας και η κοινή ορθόδοξη χριστιανική πίστη ήταν το συνεκτικό στοιχείο που επέτρεψε την αφομοίωση ενός πολύ μεγάλου αριθμού ετεροχθόνων, οι οποίοι μετακινήθηκαν από τις πεδινές προς τις ορεινές περιοχές».
Πρέπει να σημειωθεί ότι, εκτός από τις παραδοσιακές αγροτοκτηνοτροφικές εργασίες, «ανάπτυξη παρουσίασαν στην περιοχή η μεταβυζαντινή ζωγραφική, η θρησκευτική και κοσμική ξυλογλυπτική, η κεντητική και η λαϊκή υφαντική». Αλλά και η παιδεία γνώρισε άνθηση «βασισμένη κυρίως σε λόγιους ιερωμένους, λειτουργούσε δε σε συνάρτηση με την εκκλησία και τις κατά τόπους μονές, με κυρίαρχο βέβαια ρόλο τών κοινοτικών θεσμών». Εξέχουσα μορφή υπήρξε ο Διδάσκαλος του Γένους και όσιος πλέον της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός (1597-1682), ο οποίος γαλουχήθηκε από τον Κύριλλο Λούκαρι και τον Θεόφιλο Κορυδαλλέα.
Η μελέτη τών οθωμανικών εγγράφων, τα οποία βεβαίως συντάσσονταν για φοροεισπρακτικούς σκοπούς, παρέχει ακριβέστατα και χρησιμότατα δημογραφικά στοιχεία για το Πετρήλο, ένα χωριό που φαίνεται να έχει ιδρυθεί το αργότερο κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Πληροφορούμαστε για τον συνολικό πληθυσμό τού τόπου, το θρήσκευμα και τις επαγγελματικές δραστηριότητες των κατοίκων, τα ονοματεπώνυμα των αρχηγών τών οικογενειών. Την προσοχή μας τραβούν και τα βαπτιστικά ιδίως των γυναικών: Βαϊνίτινα, Βιρβορίνα, Βρατοσίνα, Γκλαβίνα, Κούρκα, Κυράνα, Τοκαβίτη. Μας εξάπτεται η περιέργεια.
Το δεύτερο μέρος τού βιβλίου εξετάζει επιστολές τριών σημαντικών λογίων τής Αιτωλίας και των Αγράφων, οι οποίοι «επισκέφθηκαν το Πετρήλο σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα και είχαν στενές σχέσεις με την τοπική κοινωνία» και με τη Μονή Γενεσίου τής Θεοτόκου και την Αδελφότητά της, που άκμαζε τον 17ο και 18ο αιώνα. Λόγιοι είναι ο Γιαννούλης και δύο αδέρφια μαθητές του, ο Αναστάσιος Γόρδιος (1654-1729) και ο ιερομόναχος Αθανάσιος ο Ελάχιστος (1656;-1719). Οι φωτισμένοι αυτοί πρόγονοί μας ίδρυσαν σχολεία, που όμως η λειτουργία τους δεν διήρκεσε επί μακρόν. Μάλιστα «χαρακτηριστικό τών σχολείων ήταν ο συντηρητικός χαρακτήρας τους, χωρίς την ύπαρξη και προώθηση επιστημονικών μαθημάτων, αν και σώζονται γραπτά τεκμήρια για τη διδασκαλία τών μαθηματικών σε κάποια σχολεία τών Αγράφων».
Κλείνω με ένα απόσπασμα επιστολής τού Ευγενίου Γιαννούλη, που γράφτηκε το 1665 και σώζεται στη Βασιλική Βιβλιοθήκη τών Βρυξελλών. Χαιρόμαστε τον λόγο του, με τον οποίο ελέγχει προεστούς και κατοίκους, επειδή παίρνουν όρκους σχετικά με φορολογικά χρέη προς τους Οθωμανούς:

«…και, το χειρότερον απ’ όλα, περιπατείτε με το ιερόν Ευαγγέλιον κάθε σπίτι, να κάμετε, ως λέγετε, ξετίμησιν των υμετέρων υπαρχόντων, να δώκετε τάχα το δέκατον εις τας κοινάς συδοσίας και να κάνη καθένας όρκον εις τα υπάρχοντα οπού έχει και γίνεσθε όλοι επίορκοι και αρνηταί τού Χριστού. Και, αν εγνωρίζετε το πταίσιμό σας, ηθέλετε διορθωθή ποτέ· αλλά ο διάβολος το εκατασκεύασε με άλλον τρόπον κρυφόν και δεδολωμένον, διά να σας πλανάη και να σας χωρίζη εύκολα από την χάριν τού Χριστού. Μη το κάμετε τούτο πλέον, παρακαλώ, μη το κάμετε…».

Λουκάς Δ. Παπαδάκης

Ευχαριστούμε τον Δημήτρη για την προσφορά του στον τόπο μας και στους λιγοστούς «Χειμωνιάτες μας» … ο δήμαρχος